Elisabeth Tonnard, kunstenares uit Leerdam, verraste mij met haar prachtige boek ‘In this Dark Wood’(2013). Het zijn foto’s van mensen die ’s avonds als verloren op straat rondlopen in een moderne stad, in dit geval San Fransisco, gecombineerd met de openingsregels van Dantes ‘Divina Commedia’: “Nel mezzo del cammin di nostra vita / mi ritrova per un selva oscura / ché la via diritta era smarritta” (Op het midden van onze levensweg bevond ik me in een donker woud, omdat ik van de rechte weg was afgedwaald. – vertaling Frans van Dooren). Dantes existentiële inzet werd opnieuw duidelijk voelbaar.

“Woorden die vroeger gewoon waren, zijn nu onbegrijpelijk geworden. Zo zijn in zekere zin, ook de namen van degenen die vroeger bejubeld werden, nu onbegrijpelijk geworden. Camillus, Caeso, Volesus, Dentatus; binnenkort ook Scipio en Cato, dan ook Augustus en dan ook Hadrianus en Antoninus. Want alles gaat snel teloor en wordt stof voor verhalen, en snel ook dekt een volkomen vergetelheid het toe. […] Wat is tenslotte ook die eeuwige roem? Niets dan een lege klank.” Een gedachte (IV.33) van de Romeinse keizer Marcus Aurelius. In Trier bezochten we een mooie tentoonstelling over hem met veel aandacht voor zijn filosofie.

Marianne Smeets exposeert haar bijzondere foto’s in ons cursuslokaal. Het is een selectie van een groepje van vijf en een van drie. Vreemd hoe ze voor mij een eigen leven zijn gaan leiden door de plek. Ik heb de najaarscursus over ‘De goddelijke komedie’ van Dante Alighieri voorbereid en voor mijn gevoel gaan de foto’s daar allemaal over. Ik zie de kringen van de Hel, de omgangen op de Louteringsberg en de hemelsferen van het Paradijs, en ook Dante zelf. Dat is natuurlijk subjectief. Ik ben benieuwd wat anderen binnenkort bij deze foto’s denken als we eenmaal samen Dante lezen …

Tijdens de cultuurreis naar Sils Maria ging het dit keer over de rol van het landschap van het Oberengadin bij Nietzsche en beeldende kustenaars als Segantini, Giacometti, Beuys en Richter. Leidraad vormde Nietzsches aforisme ‘Doppelgängerei der Natur’. Hij schreef: “In sommige natuurlandschappen zien we onszelf terug, met aangenaam afgrijzen; het is een schitterend dubbelgangersmotief.” Al gauw bleek dat het zich existentieel identificeren met het landschap niet alleen bij Nietzsche in zijn teksten speelde, maar ook bij anderen in hun schilderijen, sculpturen en installaties. Hier zitten we midden in de natuur aan het meer bij Sils en bespreken een dergelijke tekst.

Waarheid ... Deze keer niet het ‘Domfenster’ van Gerard Richter in de Dom van Keulen. Nee het is een voorstudie daarvoor, nu in het Nietzsche-Haus in Sils Maria. Door ieder gekleurd stuk glas ziet de wereld er anders uit. Ik dacht aan het begrip ‘perspectivisme’. Dit begrip verwijst, vooral door de invloed van Friedrich Nietzsche, naar het volstrekte onvermogen van de mens om de waarheid absoluut te kennen. Het enige wat voor de mens verschijnt is een veelheid van over elkaar heen vallende en met elkaar in strijd zijnde perspectieven. Nietzsche benadrukte dat we de werkelijkheid uitsluitend fragmentarisch kunnen ervaren.

Lej de la Tscheppa ligt hoog boven Sils Maria en Silvaplana. Vorig jaar was ik er weer met Gemma. Er is geen kabelbaan; je komt er door 800 meter steil te klimmen in rustig tempo. Het uitzicht boven op het weidse dal van het Oberengadin is prachtig. Deze bergwereld speelt een enorme rol in de kunst van Giovanni Segantini en Gerhard Richter. Voor mij begon het met Friedrich Nietzsche. Telkens kwam hij terug naar Sils. De omringende bergwereld was voor hem een metafoor voor hoogte, zuiverheid en zelfoverwinning – denk aan zijn ‘Zarathustra’. In 1883 schreef hij: “Hier wonen mijn Muzen”.

Met haar adembenemende foto van de klimster Angela Vanwiemeersch won de Australische fotografe Krystle Wright de prestigieuze Red Bull Illume fotowedstrijd 2023. Locatie: Long Canyon bij Moab in Utah. De foto deed me denken aan ‘inspiratie’, als iets wat je ontvangt, als ‘flits’, maar waarvoor je ook hard moet werken. Wright had het idee – de beklimming van een kunstmatig verlichte scheur in een rotswand – en werkte daarna hard aan de realisatie ervan. Opeens is er dan deze prachtige foto. In het verleden gaf ik les over het bijzondere thema ‘inspiratie’ aan de hand van teksten van Plato, Aristoteles en Ficino.

“DAS SCHWEIGEN VON MARCEL DUCHAMP WIRD ÜBERBEWERTET”, schreef Joseph Beuys in 1964 tijdens een van zijn ‘Aktionen’. Actief zijn of in zwijgen vervallen, dat was de kwestie die toen speelde. Deze maand organiseerden we de cultuurreis ‘Beuys in Kleef’. We verkenden stad en omgeving in zijn voetsporen en die van zijn leermeester Mataré. Ik gaf een lezing over ‘Beuys in Nederland’. Op de foto sta ik naast Gerd Borkelmann, kunstenaar én kunstkenner. Hij heeft ons geholpen met de voorbereiding. En samen met zijn collega’s gidste hij ons door Museum Kurhaus Kleve en Museum Schloss Moyland. Wat zij vertelden, hielp enorm. (foto Wim Gordebeke)

‘7000 Eichen’ was de wijd reikende bijdrage van de Duitse kunstenaar Joseph Beuys (1921-1986) aan de zevende ‘doumenta’ in 1982 in Kassel. Hij wilde 7000 bomen planten. Na de oorlog had men bij de herinrichting van de stad alleen oog voor auto’s; Beuys wilde met dit kunstproject ook groen voor de burgers van Kassel. Samen met een basalt zuil zou iedere boom een herkenbaar boommonument vormen. Beuys zelf had het over ‘soziale Plastik’ en ‘Stadverwaldung statt Stadtverwaltung’. Vorige zomer ben ik de bomen in de diverse woonwijken van Kassel gaan bekijken. Nu geef ik les over dit fascinerende levende kunstwerk.